بوده‌اند . و از آنها سه نفر در ولايت كرمان حكومت كرده‌اند كه به ترتيب عبارت بوده‌اند از قوام الدوله ديلمى ، عماد الدين ديلمى ، فولادستون . دولت آنها به دست سلاجقه برافتاد . ديلم - ديلمان نامى كه اصلا به قسمت كوهستانى ولايت گيلان ، بين قسمت ساحل بحر خزر و قزوين تعلق داشته است . ولى با فتوحات ديلميان بعضى از نواحى مجاور را نيز در برگرفته ، چنان كه در دوره اقتدار آل بويه در قرن چهارم ه . ق . ولايت ديلم همهء گيلان و نيز طبرستان و جرجان و قومس را شامل مىشده است . ديلم نام مردم بومى قديم ناحيهء ديلم نيز بوده است . ديلمىها هيچ‌گاه در فرمان شاهان ايران نبودند ، بلكه به عنوان سرباز خدمت مىكردند . به واسطهء وجود حصار البرز ، ديلمىها مثل مردم طبرستان سالها در مقابل لشكريان هجوم‌كننده مقاومت كردند و مدتها پس از انقراض سلسلهء ساسانى همچنان به آن آيين قديم خويش باقى ماندند . ديلم از اين جهت پناهگاه امنى براى سركشان و مخالفين خلفاى عباسى بود . در قرن دوم و سوم و اوايل قرن چهارم ه . ق . ، ديلم جزء قلمرو جستانيان بود كه با علويان طبرستان روابط دوستانه داشتند . و در زمان ناصر كبير از فرمانروايان سلسلهء اخير بود كه بسيارى از ديلميان بين شرق سفيدرود و آمل به اسلام درآمدند ، و سرانجام سلسلهء جستانيان به دست آل مسافر منقرض شدند . معروفترين سلسله‌اى كه از ميان ديلميان برخاست سلسلهء آل بويه بود . ديلميان خاندانهاى ديلمى كه از آغاز قرن چهارم تا نيمه آن بنياد گذارده شدند عبارت بودند از : 1 - كنكريان در تارم و آن نواحى 2 - سالاريان در آذربايجان و اران و ارمنستان كه شاخه‌اى از كنكريان بودند . 3 - خاندان ماكان كاكى و حسن فيروزان 4 - زياريان كه نخست بر رى و قزوين و سپاهان و خوزستان دست يافتند . سپس تنها در طبرستان و گرگان و گيلان فرمانروايى داشتند 5 - بويهيان كه بر فارس ، كرمان ، خوزستان ، عراق ، موصل ، رى سپاهان و همدان فرمانروايى داشتند . نيز - آل بويه دينكرت از متون پهلوى در مسائل دينى كه به معنى اعمال دين است كه فقط از باب سوم تا نهم اين كتاب در دست است . دىنن مورخ يونانى كه معاصر فيليپ مقدونى بود او دربارهء دولتهاى آسيايى تأليفات زيادى دارد و نظر به اينكه مدتى در دربار اردشير دوم هخامنشى بوده به همين جهت مطالبى هم دربارهء تاريخ ايران نوشته است . دىنن مطالب كتاب خود را از تأسيس دولت آشور شروع و به تسخير مصر توسط اردشير دوم پايان مىدهد ، بايد توجه داشت كه تأليفات وى طى قرون متمادى از بين رفته است و آنچه از آنها در آثار مورخان دوره‌هاى بعد به ما رسيده است ، از جمله « پلوتارك » و « تروك پمپه » مىباشد . دينورى احمد بن داود بن ونداد بن ابو حنيفه دينورى . وفاتش در 282 يا 290 ه . ق . بود . از تأليفات او « اخبار الطوال » است كه شرح وقايع را از آدم تا آخر